gavarahaber.com

Tütünün ekonomik ve siyasi etkisini keşfeden Almanlar, çeşitli yollarla dostluklarını göstermek isterler.

1886 yılında Almanya’nın Dresden şehrinde Hugo Zietz adlı yahudi girişimci tütün ticaretine başladı. 1907 – 1909 yılları arasında mimari açıdan çok ilginç bir sigara fabrikası kurdu. Almanya’daki sigara fabrikasından bize ne diyebilirsiniz. Sigara fabrikası Hz. Peygamberimizin kabrinin bir kopyasıdır diyebilirim. (Memluk sultanlarının birinin kabri diyen de var.) Daha bize ne olsun. Cami şeklinde 20 metrelik kubbesi, minare şeklinde bacası ile tam bir İslam eseri görünümünde.

Şerefeleri dahi titizlikle işlendi.

Burada üretilen sigaraların isimlerini de öğrenince girişimcinin nelere giriştiğini göreceğiz. Üretilen sigaralardan en ünlüsü “Salem Aleikum”. Aleikum kısmı olmayan tarafının hala piyasada satıldığı bilinmektedir. Adı geçen sigara, binanın görünümü nedeniyle de ünlü olur. Gereken algı oluşturulmuştur. İnsanlarımızın bir birini gördüğünde “günaydın” demeyi öğrenmediği günlerde, selamın aleykum selamlama terimiydi. Girişimci Osmanlı topraklarında en iyi satılacak sigara markasını keşfetmiş, ürünlerinde Türk tütünü kullandığını da özellikle vurgulamıştır.

1907 yılında ilk defa 407 Türk, Almanya’ya işçi olarak gönderilir. Yenice olarak bilinen sigara üretimine başlarlar. Merhum başbakan Adnan Menderesin kullandığı sigara olmasından dolayı 1960 darbesi ile gözden düştü. Başbakanına sahip çıkamayan insanlarımız sigarasına da sahip çıkamadı. Sigara üreticileri ise krizden yeni fırsatlar geliştirdi. Darbeden hemen sonra "27 Mayıs" sigarası üretilirken, 1962'de "Astsubay", 1964'te de "Silahlı Kuvvetler" üretildi(Cumhuriyet dönemini 3. yazımda inceleyeceğim).

II. Meşrutiyet'i ilan etmesini sağlayan İttihat ve Terakki Cemiyetinin, ilk işlerinden biri de Fransız tütün şirketini(Reji idaresi) tartışmaya açar. Tartışmanın sesi Paris'te kıyamet kopartır. Reji'nin kamulaştırılmasından korkan Fransız Dışişleri Bakanı, İstanbul'a bir protesto telgrafı çeker. Çünkü böylesi bir kamulaştırmanın Fransa'da önemli bir mali krize neden olmasından korkmaktadır. Tehdidin devamı halinde Fransız sermayesinin Osmanlı ekonomisinden çekileceği blöfü yapılır ve Reji 1925 e kadar olduğu gibi kalır. Bu alışkanlığımız bir farkla günümüzde de sürmektedir. Bazı sesi çok çıkanlar zaman zaman dedikleri olmadığında, yabancı sermayenin Türkiye’yi terk edeceğini açıklamaları gibi.

1925 yılına kadar Başta Fransa ve Almanya daha sonra Amerika Osmanlı topraklarında Selam, Osman, Fatima, Abdulla, Omar, Murad, Turkish Trophy, Hassan, Camel, Atikah, Osmanlı, Saladdin, Konstantin, Ramazan, Mekka gibi sigara markaları ürettiler.

Osmanlı topraklarındaki toplumlara göre sigara markaları çıkararak tütüne sempati kazandırdılar. Tarkyada daha çok Osman sigarası satılırken orta doğuda Mekka, Basra’da Saladdin, Mısırda Atikah, merkezde ise Murad, Abdulla gibi sigaralar satıldı. Dini ve milli değerler üzerinden algı oluşturularak sigara tüketimini artırdılar. Krallar Mekka içerken, Türkler salem Aleikum veya Murad tüttürüyordu. Biz tütün tüttürürken özellikle Fransa ve Almanya hazinesini dolduruyordu.

Kadınlarımızı düşünen tütün üreticileri Fatima sigarası ile de atak yaptılar. Kadınlarımız erkeklerimizden geri kalmamalıydı. Yıl 1900 ler olsa da kadınlarımız çağa uyum sağlamalıydı. Sağladılar da.

Sigara üreticileri savaş çıkardılar mı bilmiyorum. Ancak savaşlar sırasında fabrikalarına fabrikalar kattılar. Cephede askerler efkâr dağıtırken, evde eşler, sevgililer tütüne alıştırılıyordu. 1. Dünya savaşı tütün sektöründe patlamaya yol açtı. Bazı ülkeler askerlerine sigara sağlamak için sigara üreticilerinin tüm ürünlerini satın alıyorlardı. Bizde de askerlere tütün parası adı altında para veriliyordu. Bazı okuyucularım muhakkak hatırlar, savaş yetimlerine verilen maaşın yanında üç ayda bir tütün parası da verilirdi. Nur içinde yatsın babaannem tütün parası aldığında çok sevinirdik.

1918 li yıllarda Amerikan Bull Durham fabrikasının sloganı “Çocuklarımız sigarayı yaktığında, Hunluların ateşi söner” Hunların kim olduğunu bilmeyen var mı? Amerikalı General John J. Pershing, ülke yöneticilerine, “Eğer savaşı kazanmamızı istiyorsanız sigara da mermi kadar önemli” diyordu.

Batı savaşı kazanmıştı. Mısır’da ve Osmanlıda ürettiği tütünle mermi üretiyor, Hunlular’a satıyordu. Kural yok. İnsaf yok. İnsanları sigaraya alıştırmak için her şey mubah.

Üçüncü yazıda cumhuriyet döneminde sigara maceramız.